Cerkwie i kapliczki

W wielu miejscowościach na terenie powiatów bielskiego i hajnowskiego znajdują się zabytkowe drewniane cerkwie. Prezentują one różne style architektoniczne panujące w poprzednich wiekach. Warto podkreślić, iż stanowią one dzisiaj najstarsze budowle na wspomnianym obszarze. Puszcza Białowieska dostarczała doskonałej jakości drewna budowlanego, dzięki czemu ich stan zachowania jest do dzisiaj wyjątkowo dobry. Najstarsze z istniejących cerkwi zostały wybudowane w czasach unii, czyli przed rokiem 1839. Ich wewnętrzny podział był jedno, dwu lub trójprzestrzenny, do nich możemy zaliczyć obiekty w Szczytach Dzięciołowie, czy też cerkwie cmentarne w Czyżach i Łosince. W II połowie XIX wieku pojawiły się cerkwie wybudowane według nowego stylu, zwanego rosyjskim, urzędowym, bądź też nowobizantyjskim. Podstawową ich cechą jest pięć kopuł wieńczących świątynię zbudowaną na planie greckiego krzyża. Należy jednak zaznaczyć, iż w większości istniejących cerkwi wybudowanych w tym stylu reguły tej nie zachowano. Ilość kopuł miała znaczenie symboliczne. Pojedyncza kopuła pośrodku cerkwi symbolizuje Boga, trzy Św. Trójcę, a pięć Jezusa Chrystusa oraz czterech ewangelistów. Do najbardziej znanych cerkwi wybudowanych w tym stylu można zaliczyć świątynie w Łosince, Nowej Woli, Puchłach, czy też Rybołach. W niektórych miejscowościach zachowały się dwie świątynie – starsza unicka i nowsza wybudowana już po likwidacji unii, przykładowo można tu wymienić Nowoberezowo. Symboliczny charakter ma kolor w jakim malowano świątynię. I tak jeśli cerkiew jest poświęcona Matce Boskiej lub Archaniołowi Michałowi to ma kolor niebieski. Kolor zielony związany jest z Duchem Świętym, a brązowy poświęcony jest męczennikom. Warto w tym miejscu wspomnieć o świętych miejscach dla wyznawców prawosławia, w których zawsze wznoszono kapliczki. Często zwą się one krynoczkami, bowiem w miejscach tych zawsze znajdują się źródełka. Do takich najbardziej znanych miejsc można zaliczyć Krynoczkę w pobliżu Hajnówki, Piatenkę w Folwarkach Tylwickich oraz cudowne miejsce w okolicy wsi Kuraszewo. Kapliczki w tych cudownych miejscach z czasem zostały zastąpione cerkwiami. Ze świętymi miejscami wiążą się liczne legendy i podania wyjaśniające ich powstanie oraz opisujące cuda, jakie się w nich dokonały.

Nieodłącznym elementem w wiejskim krajobrazie miejscowości położonych wokół Bielska, Hajnówki, czy Narwi są przydrożne krzyże i kapliczki słupowe. Najczęściej stoją one w grupach liczących od dwóch do sześciu sztuk. Tradycja stawiania drewnianych krzyży i kapliczek jest bardzo stara. Współcześnie można jeszcze natrafić na obiekty z XIX wieku. Kapliczki i krzyże miały przede wszystkim upamiętniać ważne wydarzenia w życiu wioskowej społeczności, chronić budynki fundatorów przed pożarem, zapewnić boże błogosławieństwo rodzinie fundatora. Krzyże i kapliczki słupowe ustawiano w miejscach, które uznawano za szczególne, zazwyczaj na skraju wsi, skąd miały chronić całą osadę. Tradycja stawiania krzyży jest nadal żywa, choć zazwyczaj nie wykonuje się już ich z drewna lecz ze stali.

Artur Gaweł