Rozwój osadnictwa i form zagród

Wsie na obszarze powiatów bielskiego i hajnowskiego zostały ukształtowane w XVI wieku w wyniku tzw. pomiary włócznej. Celem tej reformy było uporządkowanie gospodarki gruntami w dobrach królewskich, połączone z wprowadzeniem jednolitego układu zabudowy wsi, który został określony jako szeregówka. Pomiara włóczna była przeprowadzona na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego głównie za sprawą królowej Bony, a następnie Zygmunta Augusta. W 1557 roku wydano ustawę nakazującą dokonanie pomiaru całości królewszczyzn. Podstawową jednostką pomiaru była włóka (stąd nazwa całej reformy) o powierzchni odpowiadającej około 21-22 ha. Jednym z istotniejszych punktów reformy było powszechne wprowadzenie gospodarki ziemią opartej o system trójpolówki zbiorowej, który przetrwał w okolicach Hajnówki i Narwi nawet do II połowy XX wieku. Grunty należące do wszystkich mieszkańców w każdej wiosce zostały podzielone na trzy niwy, a te z kolei na mniejsze rezy należące już bezpośrednio do poszczególnych gospodarzy. Rezy miały kształt długich i dość wąskich pasów ziemi. Wprowadzono jednolity system uprawy roli opierający się na corocznej zmianie gatunków zasiewanych roślin na poszczególnych niwach. Pomiara włóczna uregulowała także wiele innych dziedzin gospodarowania, przykładowo można tu wymienić określenie zasad korzystania z lasów i wód (serwituty), czy też wprowadzenie nowych przepisów dotyczących zabudowy wsi. Zabudowania wsi lokowano na tzw. rezie siedzibnej, której osią była przechodząca przez wieś droga. Stanowiła ona granicę poszczególnych zagród, których drugi kraniec wyznaczała droga zagumienna. Same zagrody miały kształt wydłużonego prostokąta o przeciętnej długości około 200 metrów i szerokości od 12 do 25 metrów. We wsiach szeregówkach domy sytuowano szczytami do drogi w jednakowej odległości od siebie. Przy drodze zagumiennej były budowane stodoły, przy czym orientowano je zazwyczaj prostopadle w stosunku do kalenicy domu. Inne typowe zabudowania zagrody, to spichlerze i piwnice. W spichlerzach magazynowano zboże, natomiast w piwnicach przechowywano ziemiopłody, owoce i inne produkty spożywcze.

Kolejne stulecia, jakie upłynęły od czasu wprowadzenia reformy włócznej przyniosły pewne modyfikacje tego systemu, lecz w wielu wsiach w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki jest on czytelny do dzisiaj. Współcześnie przy lokalizacji budynków mieszkalnych nie zwraca się już zupełnie uwagi na ten dawny schemat zabudowy, odchodząc całkowicie tym samym od dawnej zwartości i regularności tradycyjnego układu wiejskiej zabudowy.

Opisując formy zagród warto poświęcić kilka słów na temat ich ogrodzeń. Niegdyś były one wykonywane z drewna, podobnie jak same zabudowania, co stwarzało wrażenie wewnętrznej harmonii. Najczęściej spotykane typy dawnych ogrodzeń, to żerdziowe oraz sztachetowe. Współcześnie coraz częściej używa się stalowych słupków z siatką lub, co gorsza, gotowych betonowych prefabrykatów niszczących wizerunek zagrody wraz z całym przyległym otoczeniem.

Artur Gaweł