Wnętrze mieszkalne

W XIX wieku typowy rozkład pomieszczeń w budynku mieszkalnym składał się z izby, zwanej chatą, komory i sieni. Jeśli w izbie stał piec grzewczy, czyli tzw. ścianówka, to dzielił on chatę na dwa pomieszczenia. Izba była pomieszczeniem, w którym przygotowywano i spożywano potrawy, wykonywano zabiegi higieniczne i wiele prac gospodarskich. W komorze przechowywano produkty żywnościowe, naczynia oraz ubrania. Sień pełniła nie tylko funkcje komunikacyjne, ale także była pomieszczeniem, w którym przechowywano żarna do przemiału zboża na mąkę, stępy do wyrobu kaszy, czy też narzędzia gospodarskie, np. sierpy.

We wnętrzu mieszkalnym niezwykle istotną rolę odgrywały urządzenia ogniowe, czyli kuchenne i grzewcze piece. Najstarsze z nich wykonywano z bitej gliny i kamieni, później także z cegieł. Do I wojny światowej nie miały one jeszcze blach, potrawy gotowano w piecu chlebowym. W I połowie XX wieku rozpowszechniły się kafle, które wykorzystywano do budowy zarówno pieców kuchennych, jak i grzewczych. Charakterystycznym elementem dawnych pieców był kaptur usytuowany nad paleniskiem. W wielu dawnych kaflowych piecach kuchennych dobudowywano tak zwane leżanki, służące do wygodnego wypoczynku w ogrzewanym miejscu.

Jeszcze w XIX wieku wszystkie elementy wyposażenia, jak meble czy też przedmioty codziennego użytku wykonywano we własnym zakresie. Spano na piecu bądź też na tzw. zapiku, tj. deskach rozłożonych między piecem a ścianą. Wzdłuż ścian mocowano na stałe ławy. W kącie, gdzie się zbiegały ustawiano stół, na którym leżał owinięty w białe płótno chleb. Nad stołem wisiała ikona, ozdobiona często charakterystycznie ułożonym lnianym ręcznikiem. Ubrania i płótno przechowywano w skrzyniach. Po I wojnie światowej gliniane polepy zastąpiono podłogami z desek. Typowym elementem wnętrza był w XIX wieku tram, tj. umieszczona pod pułapem belka, która niegdyś pełniła funkcję konstrukcyjną podtrzymując belki stropu, by z czasem odgrywać już tylko rolę półki, na której przechowywano dokumenty, modlitewniki, czy też chleb. W okresie międzywojennym pod wpływem wzorów miejskich wyposażenie wnętrz uległo znacznemu wzbogaceniu. I tak wiszące półki kuchenne zastąpiono kredensami, a nie zdobione wcześniej skrzynie mazerowanymi kuframi. Typowym meblem stały się też nie spotykane wcześniej szafy. Ławy i stołki, które wykonywane często z form samorodnych zastąpiono krzesłami. Najczęściej meble te na zamówienie wykonywali działający w najbliższej okolicy stolarze. W latach pięćdziesiątych XX wieku meble wykonywane w lokalnych pracowniach stolarskich zastąpiły wyroby fabryczne.

W ciągu ostatnich dziesiątek lat wyposażenie wiejskich wnętrz mieszkalnych uległo znaczącym przemianom upodobniając się do wnętrz miejskich. Dotyczy to zarówno samego ich wyposażenia w meble i inne przedmioty ruchome, jak i układu pomieszczeń oraz powiązanego z nim rozmieszczenia urządzeń ogniowych. Coraz rzadziej można spotkać wnętrza mieszkalne, w których zachowano tzw. święty kąt z ikonami, z wiszącymi na ścianach wyszywanymi makatkami.

Artur Gaweł