Zdobnictwo architektoniczne

Jedną z bardziej charakterystycznych cech drewnianych budynków mieszkalnych w powiatach bielskim i hajnowskim jest ich bogate zdobnictwo architektoniczne. Detale zdobnicze uzyskiwano wyrzynając koronkowe wzory w deskach, które przybijano do naroży, nad oknami, czy też wzdłuż krawędzi dachów. Szczególnie bogato zdobione były szczyty domów skierowane ku drodze przechodzącej przez wieś. Dodatkowe efekty plastyczne uzyskiwano poprzez kontrastowe malowanie detali zdobniczych w stosunku do ścian budynku. Wszystkie wymienione wyżej detale zdobnicze tworzyły razem niezwykle harmonijną kompozycję nadając architekturze z tych powiatów niepowtarzalny styl, a co warte jest szczególnego podkreślenia - łatwo rozpoznawalny na tle innych regionów w kraju.

Powstanie i rozwój zdobnictwa architektonicznego na Białostocczyźnie nie byłby możliwy, gdyby nie powstały odpowiednie warunki techniczne do jego wykonania. Chodzi tu zwłaszcza o piłę ramową o wąskim brzeszczocie umożliwiającą precyzyjne wycinanie profili detali oraz o świdry z ostro zakończoną częścią roboczą, zwane angielskimi. Technika wykonywania ozdób opierała się na wykorzystaniu szablonów, polegała na narysowaniu ołówkiem konturów wycinanego detalu przy pomocy szablonu. Użycie szablonów miało niezwykle istotny wpływ na kształt wykonywanych detali zdobniczych, które cechowały się symetrycznością wynikającą z obustronnego obrysowywania konturów szablonu. Zastosowanie szablonów wprowadzało także powtarzalność poszczególnych motywów zdobniczych jednego wytwórcy. Detale zdobnicze wykonywano z reguły już w okresie jesienno-zimowym, kiedy cieśla miał wolny czas. Niejednokrotnie wykonanie ozdób zlecano innym cieślom lub stolarzom, którzy dzięki swym poprzednim pracom zyskali już pochlebną opinie w wiejskim środowisku. Niebagatelną rolę odgrywał tu też koszt wykonania ozdób, tylko bogatsi gospodarze mogli pozwolić sobie na ich zamówienie. Jeśli chodzi o same motywy zdobnicze, to na terenie powiatów bielskiego i hajnowskiego dominuje ornamentyka geometryczno-roślinna, znacznie rzadsze są detale zoomorficzne. Niezwykle typowy na tym obszarze jest symetryczny układ dwóch ptaków w nadokiennikach.

Rozwój opisanego powyżej stylu zdobnictwa architektonicznego przypada od lat dwudziestych po sześćdziesiąte XX wieku, budowane w późniejszym okresie domy już tylko sporadycznie zdobiono koronkowo wycinanymi detalami zdobniczymi. Niestety przeprowadzane w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci remonty elewacji budynków łączyły się z usuwaniem ozdób. Mimo zaniku tej dziedziny stolarstwa budowlanego, wciąż można jeszcze wskazać miejscowości, w których większość budynków jest zdobiona. Jedną z nich są Czyże. Mieszkańcy tejże miejscowości dostrzegli już w drewnianych budynkach walor przyciągający turystów. Pozwala to żywić nadzieję, iż w przyszłości także w innych miejscowościach będą podejmowane wysiłki mające na celu ochronę regionalnego drewnianego budownictwa, a w tym zwłaszcza architektonicznego zdobnictwa.

Artur Gaweł